مرغ سحر نام تصنیف مشهوری است که به خاطر معنای آزادی خواهانه و نثر روان آن در حافظه تاریخی ایرانیان علی الخصوص خوانندگان و هنرمندان عرصه موسیقی ایران جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است.

ادامه ....

این تصنیف در کوران حوادث پس از سقوط سلسله قاجار و روی کار آمدن پهلوی سروده شده است. اسماعیل نواب صفا، ترانه سرای مشهور، ناله ی مرغ سحر ملک‌الشعرا را مربوط به حوادث دوران محمد علی‌ شاه و بستن مجلس شورای ملی و بلاتکلیفی مملکت در لحظاتی بسیار حساس می داند. وی با اشاره به روایتی از زبان موسی نی داود، می افزاید:  "درغیر این‌صورت، رضاشاه پس از شنیدن این شعر و آهنگ، مجریان آن را مورد محبت قرار نمی داد!." وانگهی، از زبان یکی از دو برادر سازنده آهنگ مرغ سحر، می گوید: در واقع ترانه‌ایست که استاد بهار برای مخالفت با رضاشاه سروده است! که می بینیم  این سخن با آن سخن متضاد است.همچنین درباره زمان سرودن این ترانه باید گفت که بهار در آن ایام به نثر و نظم سخن‌هایی درباره دوره مشروطه‌خواهی گفته و از سروده‌های آزادی خواهانه خود یاد کرده است. البته در آن‌ها هیچ اشاره‌ ای به ترانه مرغ سحر دیده نمی‌شود. اما جالب است که بدانید در سال ۱۳۰۶ که این ترانه نخستین بار اجرا شد، نام سراینده‌اش را پنهان نگاه داشتند.

نخستین خواننده ی ترانه ی مرغ سحر، (که به آن خواهم پرداخت)  به احتمال قوی خانم ایران الدوله (هلن) و محل اجرایش باغ سهم الدوله بود . بعدها، چنانکه آقای دکتر ساسان سپنتا نیز نوشته اند  این ترانه را ملوک ضرابی خواند و به صورت صفحه روانه ی بازار ساخت؛ و سپس توسط قمرالملوک وزیری اجرا شد که بی ‌درنگ در ذهن ها و دل های همه مردم جای پیدا کرد.هنوز بسیاری، نخستین اجرا را به قمرالملوک وزیری منسوب می کنند و محل آن را را هم گراند هتل تهران می دانند.

دکتر «هدایت نیرسینا» در بخشی ازخاطراتش و در بارۀ ترانۀ «مرغ سحر» می‌نویسد: «. . . این مطلب شایستۀ توضیح است که برخی اشارات سیاسی و انتقادی که در اشعار بهار دیده و شنیده می‌شد، شهربانی آن‌زمان را که نظمیه می‌گفتند برانگیخت تا در همگی ترانه‌ها، به‌ویژه اشعار آن سرایندۀ مبارز که در هر مورد به کنایه یا صریح از اوضاع واحوال انتقاد می‌نمود بررسی کند و پخش چنین مطالب را ممنوع سازد.
در آغاز پخش صفحات، «ترانۀ مرغ سحر» ، با آنکه جنبۀ سیاسی و انتقادی آن صریح و روشن است و از قفس و زندان می‌نالد، از نبودن آزادی و مساوات فریاد می‌زند، از آشیان بر باد رفتۀ خود یاد می‌کند و صدا سر می‌دهد که:

ظلم ظالم، جور صیاد، آشیانم داده بر باد
ای خدا، ای فلک، ای طبیعت،
شام تاریک ما را سحر کن.

تفاوت نخستین اجرا با اجراهای بعدی
گفتیم که در نخستین اجرا، نام ترانه سرا ذکر نشده است و تنها به مقام ادبی او اشاره کرده اند. جز این، تفاوتهای دیگری هم با آنچه می شناسیم دارد ؛ در اجرای نخستین می بینیم که هر دو بند ترانه خوانده شده است اما در بسیاری از اجراهای بعدی از جمله اجرای بانو شکیلا تنها بند اول این تصنیف اجرا شده است .

روانشاد نواب صفا می نویسد:
شادروان[یزدان بخش] قهرمان از قول[پدر زنش،] مرحوم بهار می گفت: تصنیف مرغ سحر را ساخته بودم و در آن قسمت از آهنگ که می گویم «شام تاریک ما را سحر کن»، ابتدا گفته بودم: «شام من، شام من را سحر کن». یک شب شنیدم ﺮهگذری به شام من شام من می گوید «شام تاریک من را سحر کن» و من دیدم چه کلمۀ مناسبی را همین مرد رهگذر که میزان سوادش هم معلوم نیست انتخاب کرده؛ در حالی که من توجه نداشته ام و شعر را، به همین شکل اصلاح کردم.البته در روایت قهرمان یا نواب صفا اشتباهی رخ داده است؛ زیرا چنان که در تصویر نخستین متن ترانه نیز دیده می شود، در هر دو صورت «ما» آمده است و نه «من».

آهنگ این اثر، در دستگاه ماهور، اثری از مرتضی نی ‌داوود، بارها توسط هنرمندان مختلف ایران اجرا شده است که از جمله می‌توان به اجرای شکیلا ، هنگامه اخوان ، استاد شجریان و همایون شجریان ,هوشمند عقیلی , نادر گلچین ، اجرای بدیع با صدا نوازندگی گیتار فرهاد مهراد ,سالار عقیلی و اخیرا لیلا فروهر اشاره کرد.                       

  در ذیل میتوانید ضمن مطالعه  متن شعری ترانه ، آهنگ را هم با صدای بانو شکیلا بشنوید ، ببینید و لذت ببرید.

 تصنیف مرغ سحر با صدای شکیلا و  تنظیم کاظم عالمی از آلبوم آوا

بند اول

مرغ سحر ناله سر  کن  / داغ مرا تازه تر کن

زآه شرر بار ,این قفس را  / بر شکن و زیر و زبر کن

بلبل پربسته ز کنج قفس درآ / نغمه ی آزادی نوع بشر سرا

وز نفسی عرصه این خاک توده را / پر شرر کن

ظلم ظالم ، جور صیاد / آشیانم ، داده بر باد

ای خدا ! ای فلک ! ای طبیعت / شام تاریک ما را سحر کن

نو بهار است ،گل به بار است / ابر چشمم ژاله بار است

این قفس چون دلم تنگ و تار است /شعله فکن در قفس ، ای آه آتشین

دست طبیعت ! گل عمر مرا مچین / جانب عاشق ، نگه ای تازه گل ، از این

بیشتر کن ، بیشتر کن ، بیشتر کن / مرغ بیدل ! شرح هجران مختصر ، مختصر ، مختصر کن

بند دوم

عمر حقیقت به سر شد / عهد و وفایی سپر شد

ناله ی عشاق ،ناز معشوق / هر دو دروغ و بی اثر شد

راستی و مهر و محبت افسانه شد / قول و شرافت همگی از میانه شد

از پی دزدی وطن و دین ! بهانه شد / دیده تر شد

ظلم مالک ، چور ارباب / زارع از غم گشته بی تاب

ساغر اغنیا پر می ناب /جام ما پر ز خون جگر شد

ای دل تنگ ! ناله سر کن / از قویدستان حذر کن

از مساوات صرفنظر کن ! / ساقی گلچهره ! بده آب آتشین

پرده ی دلکش بزن ای یار دلنشین ! / ناله بر آر از قفس ، ای بلبل حزین !

کز غم تو ، سینه من پر شرر شد /  کز غم تو سینه من پر شر ،پرشرر ، پرشرر شد

آهنگ مرغ سحر

 

ویدئو کنسرت مرغ سحر (2001-لس آنجلس)

                   

منابع :

1- سایت ملک الشعرای بهار      

2- سایت ادبی گنجور                   

3- وبلاگ هنری ندای گلها            

4- سایت پرند